Năm hai mươi lăm tuổi, tôi gặp Alexis Zorba lần đầu. Zorba đã trở thành nhân vật hư cấu mà tôi yêu nhất cõi đời. Lão là Tự Do. Một thứ tự do toàn bích, lấp lánh. Tôi đã viết về lão đầy mê đắm, tin rằng chỉ cần dũng cảm cắt phăng sợi dây diều đang níu giữ mình với những ràng buộc, tôi sẽ được bay như lão.
Giờ ở tuổi ba mươi mốt, tôi đọc lại Con Người Hoan Lạc bằng đôi mắt bớt long lanh hơn. Cái gọi là “tự do” của Zorba, rốt cuộc là gì giữa đời sống này? Hay nó chỉ là một ảo ảnh đẹp đẽ của một thời đã mất, một đặc quyền của những kẻ không có gì để mất?
Điều làm tôi rùng mình không còn là sự vĩ đại của Zorba, mà là bi kịch của “ông chủ” – người kể chuyện. Bởi cay đắng thay, hầu hết chúng ta đều là “ông chủ”. Thân là ông chủ nhưng sống đời nô lệ với bi kịch của tầng lớp “kiểu tri thức”: sự tê liệt của hành động gây ra bởi sự phình to của nhận thức.
Năm hai mươi lăm tuổi, tôi kết bài viết của mình bằng hình ảnh cắt dây diều để “tự do theo cách của riêng mình”. Một hình ảnh thật lãng mạn. Nhưng sau khi dây đứt, con diều không chỉ có hai lựa chọn “bay lên trời hoặc nằm rạp dưới đất”. Nó còn có khả năng bị gió quật cho tan nát, hay trở thành một đống thanh củi tre khô và giấy vụn vô nghĩa. Vậy thì, đọc Zorba bây giờ để làm gì, nếu không phải để huyễn hoặc bản thân về một lối sống không thể nào có được?
Có lẽ là để nhận ra tự do đích thực không nằm ở việc trở thành Zorba. Đó là ảo tưởng. Tự do bắt đầu từ khoảnh khắc ta dám thừa nhận với chính mình: “Tôi là ‘ông chủ’, và tôi có lòng sợ hãi. Nhưng tôi hứa sẽ luôn sống thật nồng nhiệt.”
Hoặc không. Hoặc ta sẽ mãi mãi đứng sang một bên, nhìn Zorba nhảy múa và tự an ủi rằng, ít nhất, mình cũng hiểu được vẻ đẹp của điệu nhảy đó. Cho dù chẳng thể tự do…
[Nguyên văn bài viết 4.2018]
Nếu Tự Do có một cái tên riêng, nó sẽ mang tên Zorba.
Ở con người Zorba có đầy đủ các phẩm chất mà bất cứ ai trong kiếp làm người, dù là đàn ông hay đàn bà, dù thuộc tôn giáo, màu da nào, ở đâu và làm nghề nghiệp gì chăng nữa, cũng đều ganh tỵ và thèm thuồng được có. Lão không phải một nhà triết học, không đọc một cuốn sách nào, không thuộc tầng lớp trí thức, không có đức tin, cũng không đặt câu hỏi về Cuộc Sống, Zorba chỉ đơn giản là Sống với toàn bộ bản chất của cuộc sống mà thôi. Và vì thế, Zorba đã có tất cả. Tình yêu, bạn bè, hạnh phúc, khoái lạc, đau khổ, sung sướng, lòng tốt, những chuyến phiêu lưu, đôi mắt rộng mở, nhân sinh quan dồi dào.
Từ những gì tôi nhận được qua ngôn ngữ của văn chương, điện ảnh và đời sống ít ỏi đã sống qua, tôi tự định nghĩa về một con người mang “tầm vóc lớn lao” phải là một bộ óc uyên bác nhờ đọc hàng trăm cuốn sách, am tường văn chương triết học nghệ thuật, tư duy mạch lạc sâu sắc, không ngừng tạo ra giá trị và hành động vì xã hội. Thế nhưng tôi đã không thể tưởng tượng ra định nghĩa trên kia và chính mình đã bị quật ngã một cách nhanh chóng và mạnh mẽ thế nào bởi một lão 65 tuổi mang tên Zorba – chỉ bởi bằng một cuộc viễn du giản dị, say sưa với công việc khai thác mỏ than, chơi đàn Santuri đầy mê hoặc, chìm đắm trong ái ân, thẳng thừng hành động để bảo vệ phụ nữ, nhảy múa và tắm táp dưới những lớp sóng biển rập rờn. Một kẻ ít học sống rừng rực từng giây của hiện tại, và sống như thể sẽ chết ngay giây phút kế tiếp.
Không điều hoa mỹ. Không cần tỏ ra thấu hiểu. Không những nỗi băn khoăn.
“Tôi đã thôi hẳn không nghĩ đến những gì đã xảy ra hôm qua và thôi tự hỏi mình những gì sẽ xảy đến ngày mai. Điều tôi quan tâm là cái gì đang xảy ra hôm nay, giờ phút này. Tôi nói: Mày đang làm gì đó, Zorba? – Tao ngủ – Được, ngủ cho ngon đi – Mày đang làm gì đó Zorba? – Tao làm việc – Ờ, hãy làm cho ra trò nhé – Mày đang làm gì đó, Zorba? – Tao đang hôn một người đàn bà – Ờ, hãy hôn cho say đắm, Zorba. Và quên hết mọi thứ ngoài cái điều mày đang làm, không có gì khác trên đời ngoài mày và nàng. Cứ tiếp tục đi.”
trích đoạn “Con người hoan lạc”
Mỗi cá thể còn thở đều là nạn nhân của thời gian. Nhưng không phải Alexis Zorba. Lão chẳng hà cớ gì mà sợ hãi, không luyến tiếc quá khứ, không mộng mơ tương lai. Cái cuộc đời mà lão đang trải qua khiến tôi hoàn toàn câm lặng và bị chinh phục. Với Zorba, đặt tay lên trán trăn trở về cuộc đời chẳng giúp ai thoát ra khỏi bế tắc, tìm kiếm kiến thức và sự uyên bác qua sách vở chẳng phải là cách để hiểu về cuộc sống, cứ mãi gán ghép các quy định và ý nghĩa vào mình thì khó mà thoát ra khỏi “giới hạn” để dám làm điều mình muốn làm. Chỉ tin vào những kẻ ngồi một chỗ viết lên những quang cảnh màu mè về cuộc sống, những kẻ viết lời lẽ vẽ bày người khác cách tìm ra lối thoát cuộc đời, phải chăng khiến đôi mắt chúng ta mỗi ngày một ít long lanh đi? Cứ rồ dại, cứ phóng túng, cứ bầm dập vì một vết thương hay rát mặt vì một ánh lửa; ôm trọn mọi vui buồn lẫn hoan lạc của một cõi nhân gian, ta mới hiểu, mới nhận ra tự do tuyệt đối là như thế nào.
Ấn tượng về những triết lý sống gọn ghẽ mà toàn vẹn của Zorba bấy nhiêu, tôi càng ngưỡng mộ nhân cách thiện lương tuyệt đối của gã bấy nhiêu. Hiểu thấu phụ nữ, che chở và sẵn sàng hy sinh cái tôi của mình để một người đàn bà hạnh phúc, bảo vệ kẻ yếu, xử lý những tu sĩ thiếu phẩm hạnh…không chỉ là gã già biết chơi, biết yêu, Zorba còn biết cách đối nhân xử thế và rạch ròi trong tư duy. Nếu bạn trót say mê khung cảnh biển cả, cầm trên tay cuốn sách chính là một ân hưởng tuyệt vời để nhâm nhi: những cuộc nói chuyện đáng giá của hai nhân vật mỗi đêm diễn ra trước lớp lớp sóng biển rập rờn, trước bãi bờ cát mịn ửng sáng và chan hòa dưới ánh trăng, một khung cảnh màu nhiệm khiến tâm hồn tôi bao lần trào dâng nỗi xúc động. Vạn vật, sóng, biển, cát, tư tưởng, con người, cả hòn đảo – đang chầm chậm trôi qua dưới ánh trăng Hy Lạp và tôi cũng sung sướng trôi theo, không muốn cưỡng lại, không muốn thắc mắc.
Giả như mỗi chúng ta sống trong xã hội là một con diều luôn khao khát và nương nhờ cơn gió để được bay lên, thì có lẽ hiện sinh đúng nghĩa chính là Zorba, một kẻ tự tay cắt đứt dây diều của chính mình để cứ đến đâu thì đến, thả tự do trên trời hoặc tệ nhất là nằm rạp xuống dưới mặt đất, thì vẫn ngửa mặt lên bầu trời. Khi ta sinh ra là lúc tấm màn cuộc đời được kéo lên, nhưng không ai biết trước đến một lúc nào tấm màn sẽ hạ xuống. Và bởi không biết trước, ta dè dặt sống và bó chặt đời mình trên sân khấu, tuân nghiêm ngặt quy luật của một diễn viên thiếu bức phá trong một vở kịch, không muốn nói khác đi một câu thoại, không dám sống thật trong một phân đoạn nào vì thiếu tự tin. Đến lúc tấm màn kéo xuống và cuộc đời bước đến những giờ cuối cùng, ta mới nuối tiếc sao không sống lâu hơn trong nụ hôn năm nào, sao đến hết đời vẫn chưa chạm chân đến vùng biển mình bao lần mơ ngóng? Thứ cuộc đời gì mà chúng ta đang có trong tay đây?
“Thực chất, nỗi sợ không có tác dụng gì cả.” Tôi đã tự hiểu ra điều này cho mình, nhưng trái tim hai mươi mấy tuổi đời vẫn còn quá nhiều những e dè, sợ hãi, đầy ắp hoài nghi và trăn trở, không thiếu lý tưởng, nhưng thiếu can đảm để thực hiện.
Giả như đâu đó bạn cũng giống tôi, thì hãy tặng cho mình “Con Người Hoan Lạc”, tự mình khám phá hành trình của Zorba, biết đâu một ngày nào đó, bạn sẽ không còn đong đếm cuộc đời bằng bao nhiêu con số ngày tháng mà bằng những vết xước của trái tim.
Một ngày nào đó, con người cũ với đầy những giới hạn và chia tách chết đi, để một con người mới thức dậy, sống một cuộc đời hoàn toàn khác với cuộc đời từng sống trước đó.
Một ngày nào đó, bạn sẽ nhận về một điều cần thiết để can đảm cắt đứt dây diều, và tự do theo cách của riêng mình.
Một ngày nào đó. Chúng ta rồi ai cũng có một ngày nào đó.
– PHƯƠNG YẾN-
PHƯƠNG YẾN 