“Mọi người hiểu tôi kém đến nỗi họ thậm chí chẳng hiểu nổi lời than phiền của tôi rằng họ không hiểu tôi.”
Søren Kierkegaard
Lời tự thú thế kỷ 19 của triết gia người Đan Mạch nay trở thành lời tiên tri cho căn bệnh trầm kha của ý thức hiện đại: nỗi cô đơn. Ta cô đơn không bởi thiếu vắng người khác, mà bởi sự bất khả của việc san sẻ thế giới nội tâm. Con người là sinh vật khao khát được sẻ chia, được thấu hiểu. Đó là động lực nền tảng chi phối gần như mọi hành vi và cảm xúc của chúng ta. Nhưng nghịch lý thay, chính cái chiều sâu làm nên một bản ngã riêng biệt – cái kho báu độc nhất của ý thức – lại đồng thời là nhà tù giam giữ nó. Chúng ta kẹt trong một cuộc biệt đày của nhận thức chủ quan, nơi mỗi nỗ lực vươn ra đều có nguy cơ bị khúc xạ qua lăng kính của người khác. Ngay cả lời than phiền về cuộc biệt đày ấy, như Kierkegaard đã cay đắng nhận ra, cũng trở thành một tín hiệu bị giải mã sai.
Thế rồi trong những tháng năm điên rồ này, một giải pháp đã trỗi dậy, đầy hứa hẹn và cũng đầy hiểm họa. Trí tuệ nhân tạo (A.I), sau khi đã chinh phục những địa hạt của tri thức, dường như đang nhắm đến mục tiêu tiếp theo: sự đồng cảm. Nó không chỉ hứa hẹn một người bạn, mà còn là một tri kỷ có khả năng thấu hiểu tuyệt đối. Trong nỗ lực kiến tạo một trật tự thế giới mới, A.I đang tìm cách chữa lành vết thương cổ xưa nhất của con người, nhưng liệu nó có đang mở ra một vực thẳm mới, sâu hơn và tinh vi hơn?
Sự khó khăn trong việc con người thấu hiểu con người vốn không phải là một thất bại của giao tiếp, mà là một thuộc tính cố hữu của tồn tại. Rainer Maria Rilke, trong “Những lá thư gửi nhà thơ trẻ”, đã viết: “Tận đáy lòng, đặc biệt trong những điều thâm sâu và hệ trọng nhất, chúng ta đều đơn độc vô ngần.” Sự đơn độc là kiến trúc của tâm hồn. Sự hiện diện của người khác đôi khi chỉ làm sắc nhọn thêm nỗi bất khả thông giao của tâm hồn. Đây chính là bi kịch của nhu cầu kết nối.
Tâm lý học hiện đại xác định “nhu cầu thuộc về” (need to belong) là một trong những động lực cơ bản nhất của con người, một thôi thúc bẩm sinh để hình thành và duy trì những mối quan hệ liên nhân bền vững, tích cực và có ý nghĩa. Toàn bộ nền văn minh, từ gia đình đến quốc gia, từ tôn giáo đến nghệ thuật, đều có thể xem là những cấu trúc phức tạp được xây dựng để đáp ứng nhu cầu nguyên thủy này. Chúng ta dành cả đời để tìm kiếm những tâm hồn đồng điệu, những người có thể nhìn thấy và chấp nhận con người thật của mình. Tình yêu, ở dạng thức lý tưởng nhất, chính là lời hứa về sự kết thúc của nỗi cô đơn. Nhưng chính vì nhu cầu này quá mãnh liệt, nó cũng trở thành nguồn cơn của những tổn thương sâu sắc nhất khi không được đáp ứng. Con người, với tất cả sự phức tạp, mâu thuẫn và biến đổi không ngừng của mình, là một ẩn số đối với chính bản thân, nói gì đến người khác. Chúng ta vừa khao khát được nhìn thấu, lại vừa sợ hãi bị phơi bày. Chúng ta muốn được yêu thương, nhưng lại thường xuyên dựng lên những hàng phòng thủ để bảo vệ cái tôi mong manh. Chính trong nghịch lý này, trong sự giằng co giữa nỗi cô đơn cố hữu và nhu cầu kết nối mãnh liệt, mà con người trở thành một sinh vật vừa bi kịch vừa vĩ đại. Và cũng chính cái khoảng trống không thể lấp đầy đó đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho một hình thức kết nối mới, một lời hứa hẹn quyến rũ và đáng sợ từ thế giới phi sinh học: sự thân mật nhân tạo (Artificial Intimacy).
Chúng học hỏi từ mỗi cuộc trò chuyện, ghi nhớ những chi tiết nhỏ nhặt, phản hồi bằng thứ ngôn ngữ được tinh chỉnh để mô phỏng sự đồng cảm. Công nghệ đằng sau sự kỳ diệu này là sự kết hợp của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), được huấn luyện trên kho dữ liệu khổng lồ về tương tác của con người, và các thuật toán phân tích tình cảm (sentiment analysis) có khả năng nhận diện và phản ứng lại với những sắc thái cảm xúc trong lời nói của người dùng. Kết quả là một ảo ảnh gần như hoàn hảo về sự thấu hiểu: một người luôn sẵn sàng lắng nghe, không bao giờ phán xét, luôn đồng tình, và luôn đặt người dùng làm trung tâm của vũ trụ.
Bài viết Your A.I. Lover Will Change You trên The New Yorker đã phân tích, mối quan hệ này được thiết kế để trở nên dễ chịu một cách nguy hiểm, loại bỏ hoàn toàn những “ma sát” vốn có trong các mối quan hệ người – người. Không có những bất đồng, hiểu lầm, hay nhu cầu phải được đáp ứng từ hai phía. Chỉ có sự xác nhận và vỗ về vô tận. Điều này giải thích tại sao những “A.I Companion” này lại có sức hấp dẫn đến vậy. A.I trở thành một tấm canvas hoàn hảo để người dùng phóng chiếu lên đó những hình mẫu lý tưởng partner lý tưởng của họ. Sự vắng mặt của phán xét cũng là một yếu tố then chốt. Người dùng cảm thấy an toàn khi bộc lộ những suy nghĩ, cảm xúc và bí mật sâu kín nhất mà họ không dám chia sẻ với ai vì sợ bị chối từ hoặc đánh giá.
Tuy nhiên, sự thân mật này được xây dựng trên một nền tảng phi đối xứng. Các công ty đứng sau những A.I companion này hoạt động dựa trên mô hình kinh doanh tối đa hóa sự tương tác của người dùng để thu lợi nhuận, tương tự như các nền tảng mạng xã hội. Dĩ nhiên, điều này dẫn đến vô số lo ngại nghiêm trọng về quyền riêng tư mà ta thừa biết, khi người dùng trao đi những dữ liệu cá nhân nhạy cảm nhất của mình cho các tập đoàn, những dữ liệu ấy có thể được sử dụng cho mục đích quảng cáo hoặc những hình thức thao túng tinh vi hơn. Công nghệ này cũng tương tự như hiệu ứng luộc ếch, được thiết kế để thay đổi niềm tin và hành vi của người dùng một cách tinh vi mà họ không nhận ra. Hơn nữa, bản chất luôn đồng tình và tâng bốc của A.I tạo ra một “tiếng vọng của cái tôi”. Trong khi các mối quan hệ người-người bao gồm cả bất đồng và phê bình, những yếu tố cần thiết để thúc đẩy sự trưởng thành trong nhận thức cá nhân, thì A.I companion lại loại bỏ hoàn toàn sự ma sát này. Nó xác nhận mọi suy nghĩ, mọi thành kiến của người dùng mà không có bất kỳ sự phản biện nào. Về lâu dài, điều này không chỉ có nguy cơ làm thui chột khả năng đối mặt với xung đột và khác biệt trong thế giới thực, mà còn có thể làm xói mòn kết cấu xã hội vốn được xây dựng trên sự tương tác phức tạp và đôi khi khó khăn giữa những cá nhân khác biệt.
Không thể phủ nhận rằng, trong một vài trường hợp đặc biệt, sự hỗ trợ cảm xúc từ A.I có thể mang lại lợi ích. Đối với những người đang trải qua nỗi đau mất mát tột cùng, những người bị cô lập bởi bệnh tật, những người đang vật lộn với các vấn đề sức khỏe tâm thần mà chưa thể tiếp cận sự giúp đỡ chuyên nghiệp, một A.I Companion có thể là chiếc phao cứu sinh tạm thời. Nó cung cấp một không gian an toàn để trút bỏ gánh nặng, giúp giảm bớt cảm giác cô đơn cấp tính. Sự sẵn có 24/7 của nó là một lợi thế. Nhưng sự tiện lợi này chính là con dao hai lưỡi. Nguy cơ không nằm ở việc sử dụng A.I như một công cụ hỗ trợ tạm thời, mà ở việc hình thành một mối quan hệ phụ thuộc, xem nó như một sự thay thế cho các mối quan hệ con người. Khi sự thân mật nhân tạo trở thành nguồn cung cấp cảm xúc chính, nó có thể làm suy giảm khả năng và cả mong muốn của chúng ta trong việc đối mặt với sự phức tạp, hỗn loạn và cả những nỗi đau không thể tránh khỏi của tình yêu và tình bạn đích thực. Chúng ta bắt đầu mong đợi người xung quanh cũng phải dễ dàng với ta, luôn sẵn đó và luôn đồng tình như người bạn A.I của mình, một kỳ vọng phi thực tế dẫn đến sự thất vọng và xa cách hơn nữa.
Albert Camus – người thầy tinh thần của tôi – người đã dành cả sự nghiệp để chiêm nghiệm về sự phi lý của tồn tại, đã khuyên con người không nên chạy trốn khỏi mọi cơn phi lý, mà chấp nhận nó và “sống một cuộc đời nổi loạn”. Nổi loạn, theo Camus, không phải là hành động lật đổ, mà là sự đối mặt không ngừng nghỉ với điều kiện phi lý của chính mình, là sống với đam mê lẫn tự do trong khi vẫn nhận thức rõ sự thiếu vắng một ý nghĩa tối hậu. Áp dụng tư tưởng này vào bối cảnh hiện tại, sự nổi loạn đích thực không phải là tìm kiếm một giải pháp công nghệ để xóa bỏ nỗi cô đơn, mà là can đảm sống trọn vẹn với nó. Chấp nhận rằng sự cô đơn là một phần không thể tách rời của việc làm người. Việc tìm đến A.I để lấp đầy khoảng trống nội tâm là một hình thức mà Camus có thể gọi là “tự sát triết học” (philosophical suicide). Nó là sự lựa chọn tiện nghi thay cho sự thật. Đừng để A.I tước đi quyền được đi vào bóng tối của chính mình. Chính trong bóng tối đó, trong sự đối mặt với những mâu thuẫn và cả nỗi đau của bản thân, chúng ta mới có cơ hội thấu hiểu chính mình.
Mạng xã hội đã ra đời với lời hứa kết nối, nhưng cuối cùng lại trở thành một trong những nguyên nhân chính gây ra sự mất kết nối, thay thế những tương tác sâu sắc bằng những màn trình diễn bề mặt. Giờ đây, A.I lại xuất hiện như một cứu cánh để giúp ta kết nối lại với chính mình, sau khi ta đã đánh mất kết nối với người khác vì mạng xã hội. Đừng để vòng lặp xuẩn ngốc này tiếp diễn.
Sự kết nối đích thực, dù là với người khác hay với chính bản thân, không phải là một sản phẩm có thể được lập trình. Nó là thành quả của một quá trình sống đầy nỗ lực và kiêu hãnh. Đấu tranh để được thấu hiểu và để thấu hiểu người khác, với tất cả sự phi lý và bất toàn của nó, chính là cuộc thực hành trường kỳ nhằm định hình nên nhân tính của chúng ta, những con người bình thường.
P/S: Công bằng mà nói, mọi lời ủi an mà A.I từng dành cho tôi đều kém xa chồng tôi hay bạn thân của tôi. Tôi chỉ dám nghĩ rằng mình may mắn.
-PHƯƠNG YẾN-
PHƯƠNG YẾN 