Thỉnh thoảng, giữa một không gian chung, tôi bắt gặp họ.
Họ ngồi yên như một dấu chấm câu. Lưng hơi khom. Vai thả lỏng. Không có sự bồn chồn nào. Những ngón tay nghỉ ngơi trên trang sách. Thi thoảng một cái nhíu mày, hay một khóe môi khẽ nhếch. Người khác đang lao đến, còn họ đang hãm phanh. Họ như tồn tại trong một múi giờ khác, nơi mọi thứ diễn ra với một nhịp điệu khoan thai.
Và tôi bất giác tự hỏi: họ đang ở đâu trong đó? Trong cái không gian chỉ rộng hơn một sải tay giữa đôi mắt và những ký tự đen? Phải chăng kẻ cố cựu ấy đang quay lưng với dòng chảy xiết của đời thực; hay ngược lại, họ đang tìm thấy một dòng chảy ngầm, một luồng hải lưu sâu và ấm, để có thể bơi qua cơn bão của hiện tại một cách vững vàng hơn?
Tôi không thuyết giáo về lợi ích của việc đọc, đó không phải việc của tôi. Là một người trân trọng việc đọc, tôi chỉ muốn mở cửa khe khẽ, nhìn vào cơ chế thay đổi vi tế mà qua đó việc đọc sâu, cái quá trình đủ mệt để đủ tỉnh – trở thành một phương thức sinh tồn của tinh thần.
(Ở đây tôi đang muốn nói đến việc đọc những tác phẩm nghiêm cẩn, chứ không phải thể loại sách mà khi trang cuối cùng khép lại, ta vẫn thấy thế giới y nguyên như cũ. Không có cái gai nào đâm vào tim óc, không có gì đáng phải kháng cự, không có vấn đề cần suy xét lại, không có xót xa nào cho tình thế con người, rằng những gì ta tin hay ta nghĩ đã hoàn toàn đúng đắn. Thứ sách ấy không đặt thêm câu hỏi mới, không day đi day lại trong trí ta, chúng chỉ trao cho ta sự yên ổn, giúp ta tiếp tục giấc ngủ ngon lành trong thân phận của mình. Tôi muốn gạt qua thứ sách ấy.)
Điều đầu tiên thay đổi khi ta mở một cuốn sách là thời gian.
Thời gian của đời sống đương đại có kết cấu đặc thù: nó vỡ vụn. Nó là một chuỗi những khoảnh khắc rời rạc, được nối với nhau bằng những cú lướt tay và những cú nhấp chuột. Ta sống trong một nhịp điệu giật cục: một email chưa đọc xong đã bị cắt ngang bởi một tin nhắn, một tin nhắn chưa trả lời xong đã bị xen vào bởi một thông báo, một thông báo chưa xem xong đã bị một dòng tít mới hơn giành giật. Trạng thái này tạo ra một loại lo âu thường trực, một cảm giác rằng ta luôn đang chạy đua, nhưng không bao giờ thực sự tiến về phía trước.
Việc đọc sâu, ngược lại, đưa chúng ta vào một chiều kích thời gian hoàn toàn khác: thời gian của tự sự, của sự liền mạch. Khi ta mở một cuốn sách, ta đang ký một giao ước thầm lặng: đồng ý tạm gác lại thế giới phân mảnh bên ngoài để bước vào một dòng chảy thời gian được kiểm soát và có chủ đích. Khi đắm mình vào “thời gian-sách” này, một sự thay đổi tâm-sinh lý sâu sắc diễn ra. Nhịp thở của ta chậm lại. Sự bồn chồn của tâm trí lắng xuống. Ta không còn phản ứng thụ động trước những kích thích bên ngoài, mà trở thành một người đồng kiến tạo thời gian. Quá trình theo dõi một câu chuyện, dõi theo sự phát triển của một nhân vật qua năm tháng, chính là một bài thực hành để thu hồi lại cảm thức về sự liền lạc của cuộc đời. Nó nhắc nhở ta rằng cuộc sống không phải là những mảnh vỡ, mà là một câu chuyện có khởi đầu, có diễn biến, và có ý nghĩa. Trong một thế giới ám ảnh bởi “tiết kiệm thời gian”, việc đọc sâu dạy ta một bài học còn quan trọng hơn: nghệ thuật sống trọn vẹn trong thời gian.
Khi thời gian được tái thiết, một không gian bắt đầu hình thành. Một trong những bi kịch của thời đại chúng ta là sự xói mòn không gian nội tâm. Khi liên tục bị tấn công bởi tiếng ồn và sự xao lãng, tâm trí ta dần như một căn phòng trống trải bao bọc bởi bốn bức tường mỏng, mọi âm thanh từ bên ngoài đều dội vào một cách thô bạo. Thiếu vắng nơi để một ý tưởng phức tạp có thể nảy mầm, không đủ chỗ cho một cảm xúc tinh tế có thể được nâng niu.
Việc đọc, một cách chậm rãi và bền bỉ, chính là hành vi xây một ngôi nhà ở bên trong. Mỗi cuốn sách ta đọc là một món đồ nội thất mới ta mang vào căn phòng tâm hồn. Một cuốn tiểu thuyết kinh điển là một tấm thảm chứa đựng những hoa văn phức tạp của quá khứ. Một tập thơ là một ô cửa sổ, nhìn ra cao nguyên hẻo lánh hay dòng sông mù sương mà trước đây ta chưa từng nhìn thấy. Một đầu sách triết là một chiếc ghế bành vững chãi, nơi ta có thể ngồi xuống và trầm tư. Những nhân vật ta gặp, những vùng đất ta đi qua, những cuộc tranh luận ta chứng kiến – tất thảy trở thành vật liệu để xây nên một thế giới nội tâm phong phú và có bản sắc. Chất lượng của ngôi nhà này phụ thuộc hoàn toàn vào “chế độ ăn tinh thần” của chúng ta. Walter Benjamin đã cảnh báo về sự khác biệt giữa thông tin và minh triết. Việc chỉ tiêu thụ thông tin sẽ tạo ra một không gian trông có vẻ đầy đủ nhưng lại vô hồn. Chỉ có sự dấn thân vào những tác phẩm có sức nặng, những “khu rừng rậm” của minh triết, mới thực sự kiến tạo nên một không gian đủ để ta suy ngẫm và tìm thấy sự an ủi.
Và trong ngôi nhà nội tâm đã được xây dựng và bài trí đó, hành vi thiêng liêng nhất diễn ra: một cuộc đối thoại. Điều kỳ diệu của việc đọc nằm ở nghịch lý này: ta ở một mình trong sự im lặng tuyệt đối, nhưng lại chưa bao giờ bớt cô đơn hơn thế. Ta đang tham gia vào một cuộc đối thoại sâu sắc, vừa đầy đặn vừa ngập ngừng, vừa nôn nao vừa lắng dịu, vừa như đứng giữa thế vận hội vừa như ngồi ở nơi đầu làng sáng sớm; tất cả trong một. “Sự chú tâm là hình thái hiếm hoi và tinh khiết nhất của lòng quảng đại.” Việc đọc sâu chính là sự thực hành lòng quảng đại đó.
Và khi cho đi sự chú tâm, ta nhận lại được sự thấu hiểu. Bằng cách lắng nghe giọng nói của người khác trong tĩnh lặng, ta bắt đầu nghe được giọng nói của chính mình rõ hơn. Marcel Proust mô tả tác phẩm văn chương như một “công cụ quang học” không phải để nhìn thế giới của tác giả, mà để thấu thị cõi lòng mình. Khi đọc về sự dằn vặt của một nhân vật, ta nhận diện được những mâu thuẫn trong ta. Khi theo dõi một hành trình, ta chiêm nghiệm về con đường của riêng mình. Ngôn ngữ của người khác cho ta từ vựng để gọi tên những cảm xúc vô hình.
Rốt cuộc, người đọc sách im lặng kia đang cần mẫn thực hiện công việc quan trọng bậc nhất: công việc của sự tự-kiến-tạo thời gian lẫn không gian. Trong một thế giới đang kéo chúng ta ra bên ngoài, họ kiên trì đào một mạch nguồn đi vào bên trong. Trong một thế giới tôn sùng tiếng ồn, họ tìm kiếm sức mạnh trong tĩnh lặng. Họ dĩ nhiên không từ bỏ thế giới; họ đang bồi đắp một bản thể đủ vững vàng để có thể đối diện với một thế giới đầy biến động, theo một cách ý nghĩa hơn.
Cuộc sinh tồn của tinh thần, vì thế, không nằm ở những chinh phạt vĩ đại trong tình thế phi lý của chúng ta, mà dường như ẩn náu trong những khoảnh khắc rất nhỏ của sự tập trung tự-kiến-tạo toàn vẹn. Khi đó, thế giới bên ngoài với những biến động vần vũ có thể tạm thời tan biến, nhường chỗ cho chút tĩnh tại nhỏ nhoi giữa cõi sống, chỉ nhỏ bé như…
Trong đáy chén trà
không gợn bóng mây
tĩnh lặng này.
— Kobayashi Issa (Pháp Hoan dịch)
– PHƯƠNG YẾN
PHƯƠNG YẾN 