Trước khi các công cụ A.I ra đời, mạng xã hội vốn đã vốn đã thúc đẩy chúng ta tiêu thụ những bản tóm tắt. Một định đề triết học được nén trong video Tiktok 1 phút. Một cuốn sách kinh doanh thành 5 gạch đầu dòng. Một tuyệt tác điện ảnh thành đoạn review phim 3 phút. Rồi A.I xuất hiện, như vị thần đáp lại lời cầu nguyện của một nền văn hóa đang dần mất đi kiên nhẫn với những văn bản cơ bản nhất. Nó làm cho xu hướng này thêm rộng đường; khuếch đại hết cỡ, bình thường hóa và biến sự lười biếng trí tuệ thành một lựa chọn hợp lý. Những gì trước đây đòi hỏi nỗ lực tư duy đáng kể nhưng cũng đáng giá, giờ đây chỉ cần một cú nhấp chuột. Ngay cả những nội dung vốn không dài hay nhiều nhặn gì cũng cần một bản tóm tắt. Chúng ta đang tóm tắt mọi thứ.
Sự cám dỗ trở nên không thể cưỡng lại. Tại sao phải dành hàng tuần để nghiền ngẫm một cuốn sách vài trăm trang khi có thể nắm bắt “những ý chính” trong 15 phút? A.I thậm chí chẳng thèm đưa cho ta con cá; nó tạo sẵn hẳn một kho cá đóng hộp hoàn hảo, khiến cho hành động tự mình đi câu trở nên lỗi thời và phi lý.
Tôi thiển nghĩ đây là lúc cái rùng mình xuất hiện. Khi việc đọc, hành vi nền tảng của tư duy và khai sáng, bị định giá lại như một hoạt động “mất thời gian” và không hiệu quả, chúng ta đang thực sự mất đi thứ gì?
Thứ mất mát đầu tiên và rõ ràng nhất là cơ bắp của sự tập trung. Não bộ, cũng như mọi hệ cơ khác, cần được rèn luyện. Việc đọc một cuốn sách hay một bài luận dài là một bài tập cardio cho tâm trí. Nó đòi hỏi khả năng duy trì sự chú tâm qua nhiều trang giấy, dõi theo một lập luận phức tạp từ đầu đến cuối, và chống lại sự cám dỗ của việc xao lãng. Khi chúng ta quen dần với những mẩu thông tin ngắn và những bản tóm tắt, “cơ bắp” sẽ teo lại. Chúng ta sẽ thấy việc đọc một văn bản dài trở nên khó khăn, mệt mỏi, và dần dần, ta tự thuyết phục mình rằng nó không cần thiết.
Mất mát thứ hai là sự xói mòn của tư duy phản biện. Đọc sâu tạo nên không gian để nảy nở một cuộc tranh luận thầm lặng với tác giả. Ta so sánh ý tưởng của họ với những gì ta đã biết, ta có đôi chút hoài nghi những kết luận được đưa ra. Ngược lại, một bản tóm tắt do A.I tạo ra, trao cho ta một phiên bản đơn giản hóa của sự thật. Khi tiêu thụ những bản tóm tắt, ta đang tập cho mình thói quen chấp nhận một diễn giải có sẵn, đánh mất khả năng tự mình phân định.
Cuối cùng, chúng ta mất đi sự kiên nhẫn với những cảm xúc phức tạp và mơ hồ. Những câu hỏi quan trọng nhất hiếm khi nào cung cấp một đáp án nhị nguyên. Chúng luôn đầy rẫy những những nghịch lý và những vùng xám. Hành trình đọc sâu chính là hành trình học cách chung sống và vật lộn với sự phức tạp đó. A.I, với bản chất là một cỗ máy logic, lại có xu hướng loại bỏ sự mơ hồ. Nó biến những câu hỏi lớn thành những câu trả lời gọn gàng. Nó ru ngủ chúng ta trong một ảo tưởng rằng mọi thứ đều có thể được giải quyết bằng một thuật toán.
Liệu ta có đang lãng quên hoàn toàn vẻ đẹp của việc đọc?
-PHƯƠNG YẾN
PHƯƠNG YẾN 