Lại một sáng chủ nhật lặng lẽ đến. Tôi khoác một chiếc áo lụa choàng hồng, uống cốc cà phê, tiếng nhạc piano ướp lên căn hộ thứ âm sắc dịu dàng giản dị. Giờ là đầu tháng ba, tôi vẫn còn cho phép mình níu kéo mùa xuân trong sự nở rộ của đám hoa kèn hồng ngoài phố, của thứ ánh nắng mơn man dìu dịu tan ra khắp phòng, và hoài niệm vẫn còn vãng lai trong chuỗi ngày Tết quý giá được sống ở quê nhà Bình Định.
Tuần này tôi đã đọc xong Chính Trị Tâm Lý của Byung-chul Han – triết gia người Đức gốc Hàn Quốc, mà theo thiển ý của tôi là một trong những triết gia năng động và tinh vi nhất khi theo đuổi sâu sát đề tài về quyền lực số và sự thoái trào đáng sợ của không gian tĩnh lặng nơi con người. Dù thú thực, tôi không ngạc nhiên với “bi kịch tâm lý” mà cuốn sách đề cập đến, nhưng quá trình đọc, nhận ra và đi sâu vào cái hố tự vấn quả đã để lại nhiều suy tư lẫn sự khó chịu râm ran đâu đó trong người. Han mở đầu bằng lời đề từ của Jenny Holzer: “Protect me from what I want”. Gấp lại chương đầu tiên, tôi chợtnghĩ rằng, ở thời đại này, có lẽ nên ngậm ngùi tinh chỉnh lời khẩn cầu ấy thành: “Protect me from what I (click) like on Facebook”.
Trong Chính Trị Tâm Lý, ông mổ xẻ sự chuyến dịch vừa tàn khốc vừa vô hình trong kỷ nguyên Tân Tự Do: nếu bạo quyền trong quá khứ là thứ “chính trị sinh học” dùng hình phạt và kỷ luật để cai trị con người, để ép buộc bạn thực hiện các nhiệm vụ phục vụ cho tư bản; thì quyền lực ngày nay là “chính trị tâm lý”, không còn ép ta nữa mà kiểm soát và xâm chiếm thô bạo vào khao khát, suy nghĩ, ước vọng của ta dưới dưới tấm áo bào của “tự do ý chí”. Thông qua Big Data, Social media.. hệ thống tạo ra một nhà tù nơi ta vui sướng tự nguyện cầm tù chính mình, bóc lột bản thân đến kiệt quệ, mà vẫn tin rằng mình được bạn tặng cảm giác tự do.
Thật khó để cứu được ta khỏi tình cảnh chết đuối chết ngạt này, bởi thứ “tự do” ngày hấp dẫn đến phát sáng thế kia mà? Sao phải ngần ngại khi ta được “tự do” tối ưu bản thân, “tự do” sử dụng mạng xã hội và bộc lộ hết thảy quan điểm lẫn chính kiến, được “tự do” ngụp lặn trong sự tiện lợi vô tận của tiêu dùng. Vậy thì lấy tấm phao cứu sinh nào để để mà cứu chúng ta đây, hay: liệu ta có thực sự cần được cứu nữa hay không?
“…Ta giao lưu nhiều đến nỗi không có quãng lặng, không có quãng nghỉ nữa. Ta không chịu nổi mỗi lỗ hổng trong dòng lũ thông tin ấy, vì nghỉ ngơi không đóng vai trò gì nữa trong xã hội thông tin của chúng ta. Nghỉ là chết. Do đó chúng ta ba hoa xích tốc không nghỉ và quên mất cách phân biệt giữa cái quan trọng và không quan trọng” – triết gia Byung Chul Han trò chuyện với tạp chí SZ-Magazin.
Nếu bản chất của sự tự do ngay từ khởi đầu chỉ là một huyễn ảnh, thì phần nhân bản trong ta sẽ vỡ vụn vào lúc nào trước sự bào mòn riết róng của hệ thống này? Ta phải chọn một lối mưu sinh ra sao, phải gắn kết với một hệ sinh thái con người như thế nào, để họa chăng giữ lại được cho mình một mảnh hồn tĩnh lặng và nguyên vẹn? Nếu trên đời chẳng có gì là tuyệt đối, nếu mọi nỗ lực cứu chuộc chỉ có thể bắt đầu bằng một lời cảm thán “maybe it’s possible…” (có lẽ là có thể…) như nhà văn László Krasznahorkai từng nói; thì liệu chăng, toàn bộ những pháo đài cá nhân mà ta nhọc nhằn và cẩn trọng đắp lên – thói quen, nếp sống, những chốn sâu lắng của riêng mình – suy cho cùng, cũng chỉ là một liều thuốc giảm đau cho người bệnh hiểm nghèo? Một chữ “maybe” mong manh để giữ cho niềm tin cuối cùng về sự tự do ý chí khỏi đổ sụp thành tro bụi…
-PHƯƠNG YẾN
PHƯƠNG YẾN 