(Bài viết có tiết lộ nội dung phim)
“Cuộc đấu tranh của con người chống lại quyền lực là cuộc đấu tranh của ký ức chống lại sự lãng quên.”
— MILAN KUNDERA
Trong bộ phim Poetry của Lee Chang Dong, cuộc đấu tranh nguyên thủy ấy được ký thác vào một hình hài khó ngờ: một người phụ nữ lớn tuổi đang trên đà mất đi ký ức. Bà Mija, với những bộ váy hoa và nụ cười ngây thơ, bị đặt vào trung tâm của hai cuộc chiến song song. Một cuộc chiến nội tại chống lại căn bệnh Alzheimer, và một cuộc chiến ngoại tại chống lại sự vô trách nhiệm của cộng đồng trước một tội ác ghê tởm. Chính trên lằn ranh của phai tàn nhận thức, một cuộc thức tỉnh lại nảy mầm.
Ludwig Wittgenstein từng nói: “Những giới hạn của ngôn ngữ của tôi cũng là những giới hạn của thế giới của tôi.” Khi bộ phim bắt đầu, thế giới của Mija đang co lại một cách đáng báo động. Chẩn đoán Alzheimer âm thầm xoá sổ những cảm nhận của bà từ bên trong. Trong một hành vi tự vệ đầy bản năng, bà tìm đến thơ ca. Bà đăng ký một lớp học thơ với khát vọng giản dị: níu giữ lấy thế giới. Nếu ngôn từ đang rời bỏ bà, bà sẽ học một thứ ngôn ngữ mới, một thứ ngôn ngữ được cho là có khả năng chưng cất vẻ đẹp. Bà muốn học cách “nhìn cho thật kỹ” một quả táo, một bông hoa, như một cách chống lại sự trôi tuột của vạn vật và của chính bà. Đó là một nỗ lực đáng yêu và trong trẻo, một cố gắng vá víu lại thế giới đang rạn nứt.
Nhưng thế giới thực không vận hành theo logic của một lớp học thơ. Nó phơi bày một sự thật tàn nhẫn hơn khi bà phát hiện ra tội ác của đứa cháu trai. Sự thật này xé toạc tấm màn thẩm mỹ mỏng manh mà bà đang cố dệt nên. Lời khuyên “nhìn cho thật kỹ” của người thầy bỗng mang một sức nặng khác. Nó không còn là một bài tập quan sát nghệ thuật, mà trở thành một yêu cầu đạo đức cấp bách. Vấn đề của Mija không còn là làm sao để mô tả một bông hoa, mà là làm sao để nhìn rõ tội ác vượt quá khả năng mô tả của bà. Ban đầu, sự chú tâm của Mija chỉ hướng đến cái đẹp bề mặt. Nhưng bi kịch đã buộc bà phải hướng sự chú tâm của mình vào một những gì tăm tối hơn: gương mặt vô cảm của đứa cháu, sự trơ trẽn của những ông bố muốn dùng tiền để mua lấy lãng quên, và nỗi đau của cô gái đã chết. Sự chú tâm của bà dần chuyển hóa từ hành vi thẩm mỹ thành hành vi đạo đức.
Đây là lúc nghịch lý trung tâm của bộ phim tỏa sáng rực rỡ. Khi trí nhớ của Mija suy tàn, đạo đức của bà trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Bà có thể quên tên bệnh viện, quên vị trí cất ví tiền, nhưng bà không thể quên được sức nặng của tội lỗi. Trong khi những người đàn ông khỏe mạnh xung quanh bà chủ động chọn lãng quên để bảo vệ phẩm giá của họ, thì Mija, người đang bị sự lãng quên nhấn chìm, lại trở thành người duy nhất thực sự ghi nhớ. Căn bệnh Alzheimer, trong một góc nhìn đầy chất thơ, dường như đã gột rửa khỏi tâm trí bà những lớp vỏ bọc của quy ước xã hội, những lý lẽ ngụy biện, chỉ để lại một lõi lương tâm trần trụi.
Cuộc vật lộn để viết nên một bài thơ của Mija, vì thế, không phải là một vấn đề về kỹ thuật hay cảm hứng. Đó là một cuộc vật lộn về đạo đức. Bà chỉ có thể tìm thấy ngôn từ khi bà chấp nhận gánh nặng của sự thật. Khi đặt bút, bà đã không viết về mình. Bà viết về “Bài ca của Agnes”: một hành vi chuộc tội. Bằng cách từ bỏ hoàn toàn cái tôi của mình, Mija đã cho phép một tiếng nói khác cất lên qua bà. Bà không miêu tả nỗi đau của cô gái từ bên ngoài; bà trở thành nỗi đau đó. Có lẽ đó là hành động hiến tế của nhận thức, nơi người nghệ sĩ biến mất để tác phẩm được sinh ra trong hình hài chân thật nhất. Nếu giới hạn ngôn ngữ là giới hạn của thế giới, thì qua bài thơ này, Mija đã phá vỡ giới hạn của chính mình để bước vào thế giới của cô bé nữ sinh đã mất, trả lại cho cô bé một cuộc đời, một phẩm giá, một tiếng nói mà tất cả những cậu trai trẻ tàn độc kia đã dập tắt.
Một câu chuyện mãnh liệt (cả trong bệnh tật lẫn trong vụ án) được kể đầy mơ màng và dịu dàng. Tôi thiển nghĩ, dẫu bị bị bao vây bởi những kinh hoàng của tồn tại, phải chăng mỗi ngày ta đều có cơ hội chiết xuất những bài thơ sâu kín, như ngắm nhìn một bụi hoa dại đong đưa ven đường, hay được quan tâm nhau trong ấm áp nhỏ nhẹ? Vậy thì cũng đáng một đời nhớ-quên.
-PHƯƠNG YẾN
PHƯƠNG YẾN 