Marcovaldo Hay Các mùa Trong Thành Phố không phải là cuốn tôi thích nhất của Italo Calvino – nhưng là cuốn tôi đọc gần đây nhất. Tôi đọc Palomar tầm 6 năm trước, một năm sau thì đọc Nếu Một Đêm Đông Có Người Lữ Khách, sau đó đọc Palomar, rồi đến Bộ Sưu Tập Cát. Nhìn chung với tôi, Italo Calvino là một tác giả khó đoán, Ông không bao giờ để lại dấu vết chung giữa cuốn này với cuốn khác. Mỗi tác phẩm là một cuộc thí nghiệm văn chương độc lập. Nói ông không có phong cách cũng không sai, hay nói ông là một tay chơi văn chương thượng hạng cũng đúng.
Thành phố hiện đại được xây dựng trên chiều thẳng đứng. “Trên đỉnh” là những ô cửa sổ lộng lẫy nơi người ta ngắm dòng xe cộ chỉ như những đốm sáng trôi đi. “Dưới đáy” là sự chìm khuất của tầng hầm ẩm mốc. Đỉnh là thành công, đáy là thất bại. Tưởng chừng đó là một định luật không thể lay chuyển.
Nhưng văn chương, nhất là thứ văn chương giàu tính dụ ngôn của Italo Calvino, lại có quyền năng của một người đào giếng. Nó khoan sâu xuống mạch nguồn thực tại, tìm những dòng chảy ngược. Với Marcovaldo hay Các mùa trong thành phố, Calvino trao cho chúng ta một đôi mắt – thông qua đôi mắt của người công nhân Marcovaldo – và mời gọi ta vào một cuộc dạo chơi xuống mạch nguồn ấy. Từ đó, mật mã về chiều thẳng đứng của thành phố bắt đầu rạn nứt. Một câu hỏi bật ra: Cái đỉnh mà người ta đang cố leo lên có thực là đỉnh? Và cái đáy mà Marcovaldo đang bị nhấn chìm, có phải chăng lại là nơi duy nhất còn có thể tri nhận cuộc sống một cách trọn vẹn?
Đôi mắt của người bị lãng quên
Marcovaldo không hẳn là một nhân vật. Anh là hiện thân cho một thứ cảm quan nguyên thủy đang trên đà tuyệt chủng giữa lòng đô thị. Calvino giới thiệu anh có “cái nhìn không mấy thích nghi”. Đôi mắt của cư dân thành phố được huấn luyện để lướt và chọn lọc: lướt qua vô vàn biển hiệu, quảng cáo và chỉ giữ lại những gì mang lại lợi ích. Đó (có lẽ) là một đôi mắt vị lợi, một công cụ để điều hướng và tiêu thụ.
Đôi mắt của Marcovaldo thì ngược lại. Nó bị trục xuất khỏi logic ấy. Nó thờ ơ trước những mệnh lệnh của thị giác tiêu dùng, nhưng lại bị bắt giữ bởi những sự vật “vô dụng” nhất: một chiếc lá trên vỉa hè, một cọng lông vũ mắc kẹt, một vạt nấm bất ngờ trồi lên sau cơn mưa. Đó là thị giác của “đáy”, của những rìa mép, những cái tầm thường bị bỏ quên. Nhưng chính từ sự hạ thấp tầm nhìn đó, một thế giới khác được khai mở.
Marcovaldo thất bại trong cách kiếm sống, lại là bậc thầy trong việc đọc hiểu văn bản của tự nhiên. Anh “đọc” được cơn mưa qua hành vi của lũ kiến, giải mã mùa màng qua độ ẩm không khí. Nhưng nó cũng trao cho anh bi kịch bởi sự hạn hẹp của một kẻ đã ở dưới đáy quá lâu. Câu chuyện về những cây nấm là minh chứng: bằng trực giác của mình, Marcovaldo tìm thấy một món quà của đất trời. Nhưng ngay khi phát hiện ra, logic của người nghèo đã lấn át sự cẩn trọng. Anh vội vã thu hoạch chúng như một món hời, thay vì ngắm nhìn chúng như một thứ quà tặng miễn phí của thiên nhiên. Cái đỉnh của niềm vui vì có được một bữa ăn miễn phí cho cả khu phố, phút chốc trở thành cái đáy của cơn đau quằn quại trong phòng cấp cứu.
Những cuộc vượt ngục từ đáy
Dù là ở dưới tầng hầm ẩm thấp, nơi một dòng nước rò rỉ từ đường ống cũng đủ để Marcovaldo mơ về những con sông, hay ở trên sân thượng cũ kỹ, nơi gia đình anh dàn dựng một cuộc picnic ảo tưởng dưới trăng, họ đều đang cố gắng tái tạo một trải nghiệm “đỉnh cao” từ chính cái đáy của sự thiếu thốn. Họ khao khát được kết nối với đêm, với gió với những gì nguyên sơ. Khi giấc mộng của gia đình Marcovaldo bị phá tan bởi làn khói độc, sự thất bại ấy lại mang một vẻ đẹp bi tráng. Họ thất bại trong một cuộc vượt ngục, nhưng chính hành động khao khát vượt ngục đã là một chiến thắng về tinh thần. Cái đáy cùng quẫn lại chính là bệ phóng cho những khát vọng đẹp đẽ.
Khi phép màu bị biến dạng
Mỗi câu chuyện trong số hai mươi câu chuyện trong cuốn tiểu thuyết là một vòng lặp gần như hoàn hảo của cùng một định mệnh: Marcovaldo, bằng năng khiếu của một sinh vật tiền-đô thị, phát hiện ra món quà của tự nhiên; nhưng ngay lập tức, cái bóng của người lao động nghèo khó lại buộc anh phải nảy ra ý định “thuần hóa” món quà đó, kéo nó vào vòng quay lợi ích; và rồi, phép màu trở nên méo mó. Ta hãy nhìn lại vòng lặp nghiệt ngã ấy: Đàn ong anh nuôi thay vì hút mật hoa, lại bị thu hút bởi những bông hoa giả bằng đường của nhà máy, để rồi tạo ra một thứ mật đắng chát. Con cá anh câu được từ dòng sông lại ngậm đầy dầu nhớt. Bất cứ thứ gì thuần khiết, một khi bị áp lên cái lưới của giá trị vật chất, sẽ tự động biến chất.
Calvino để cho Marcovaldo thất bại, một cách bền bỉ và thơ mộng. Anh chẳng bao giờ chiến thắng. Nhưng chính trong chuỗi thất bại không hồi kết ấy, anh lại trở thành niềm an ủi cho tất cả những vẻ đẹp bị xem là vô dụng. Anh là một lời nhắc nhở dịu dàng rằng trong cuộc đua đến đỉnh cao, có thể ta đã bỏ quên những điều quý giá ở dưới đáy. Khi đã mất đi khả năng đọc được thế giới, làm sao ta biết mình đang đứng ở đâu?
Về tác giả và tác phẩm
Italo Calvino (1923-1985) là một trong những nhà văn Ý quan trọng nhất của thế kỷ 20. Ông được xem là bậc thầy của những câu chuyện ngụ ngôn, những trò chơi văn chương đầy trí tuệ và mê hoặc, mà ở đó ranh giới giữa hiện thực và tưởng tượng, triết học và thơ ca luôn hòa quyện vào nhau.
Marcovaldo hay Các mùa trong thành phố, tập hợp 20 câu chuyện ngắn được viết trong khoảng 20 năm, có lẽ là tác phẩm dịu dàng và dễ tiếp cận nhất của ông. Thông qua cuộc đối đầu dai dẳng mà thơ mộng giữa người công nhân có tâm hồn rộng mở và thành phố công nghiệp lạnh lùng, Calvino đã dệt nên một áng thơ văn xuôi về nỗi khao khát thiên nhiên của con người hiện đại, một tác phẩm kinh điển giản dị mà ta có thể đọc đi đọc lại ở bất kỳ giai đoạn nào của cuộc đời.
–PHƯƠNG YẾN
PHƯƠNG YẾN 