Nhân dịp có nhã hứng đọc “Xứ Sở Diệu Kỳ Tàn Bạo Và Chốn Tận Cùng Thế Giới” lần thứ hai (lần đầu cách đây 8 năm), tôi tình cờ nghĩ đến cuốn “Bản Đồ Tâm Hồn Con Người Của Jung” của Murray Stein, một công trình diễn giải các khái niệm và lý thuyết phân tâm học của Carl Jung.
Tâm hồn, theo Jung, là một thế giới rộng lớn, bao gồm cả phần ý thức sáng sủa lẫn vùng vô thức sâu thẳm bí hiểm. Giữa lòng đại dương vô thức ấy, tồn tại một lục địa bị lãng quên mà Jung gọi là “Bóng Âm” (The Shadow). Tôi nghĩ Murakami đã làm một việc phi thường: ông cụ thể hóa cuộc xung đột nội tâm này một thế giới riêng biệt mang cái tên “Thị Trấn”, bao bọc bởi những bức tường thành cao lớn, nơi ta có thể tận mắt chứng kiến điều gì sẽ xảy ra khi một con người cố gắng sống một cuộc đời bằng cách chối bỏ một nửa tấm bản đồ tâm hồn.
Mỗi chúng ta đều mang một khuôn mặt thứ hai, đi cùng ta từ lúc sinh ra, nhưng lại là kẻ mà ta dành cả đời để chối bỏ. Carl Jung gọi khuôn mặt ấy là Bóng Âm (The Shadow). Đó là một lục địa chìm sâu trong vùng vô thức cá nhân, nơi ta lưu đày tất cả những gì mà con người-ý-thức của ta không muốn hoặc không dám thừa nhận là của mình. Ta ném vào đó những cơn thịnh nộ, lòng đố kỵ, sự yếu đuối. Ta giấu vào đó những ham muốn nguyên thủy. Ta dồn nén những khuôn mẫu hành vi lặp đi lặp lại mà ta xấu hổ. Để sống hòa hợp với thế giới bên ngoài, ta kiến tạo nên một “Persona” – một gương mặt sáng sủa, được chấp nhận của bản thân. Những gì không phù hợp với gương mặt ấy đều bị trục xuất đến lục địa của Bóng Âm. Nhưng vùng đất ấy cũng đồng thời chứa đựng nguồn năng lượng sống thô ráp chưa qua tinh chế, lẫn những trực giác sâu sắc. Như cách Jung tin rằng, có “vàng trong bóng tối”. Sức sống mãnh liệt, sự nồng nhiệt và năng lượng bản năng đều bị trói buộc chung với con quái vật mà ta sợ hãi. Vì vậy, hành động chối bỏ không làm Cái Bóng biến mất. Nó chỉ khiến cuộc đối thoại nội tâm của ta trở nên bất khả. Phần bị lưu đày ấy không chết đi mà trở nên cay đắng hơn, liên tục tìm cách trồi lên bề mặt một cách không thể kiểm soát. Cuộc xung đột mà ta từ chối đối diện với chính mình sẽ trở thành cuộc xung đột ta gây ra với thế giới.
Thị Trấn trong tiểu thuyết chính là một Lục địa Trắng, không vì tuyết lạnh mà vì sự vô trùng tuyệt đối. Bức Tường thành cao một cách hoàn hảo như cơ chế phòng vệ tâm lý, ngăn chặn bất cứ điều gì thuộc về vô thức có ý định trồi lên.
Bằng cách cắt bỏ Cái Bóng của mỗi công dân, Thị Trấn đã loại bỏ được xung đột, ghen tị, tham vọng và bạo lực. Nhưng cùng với đó, họ cũng loại bỏ luôn sức sống. Mỗi người dân như mặt phẳng hai chiều hiền hoà và trống rỗng. Không ai có tên. Không ai thiệt gì, không ai làm người khác thiệt. Không ai vượt lên, không ai bị vượt. Không chiến thắng, cũng không thất bại. Không ai muốn đạt được mục đích gì. Họ vẫn lao động, nhưng lao động của họ không có năng lượng của sự sáng tạo hay mục đích. Không ai phải già đi hay chết. Đó là định nghĩa của “bình an sâu sắc” ở nơi Tận Cùng Thế Giới. Mùa đông miên viễn chính là bầu khí quyển cần thiết để duy trì sự “bình an” này. Cái lạnh giữ cho mọi thứ ở trạng thái ngủ đông tâm hồn. Lớp tuyết dày phủ lấp mọi dấu chân, xóa đi mọi vết hằn của quá khứ, đảm bảo rằng Cái Bóng đã bị cắt lìa sẽ không còn đường quay trở lại. Một sự trong sạch được trả bằng cái trống rỗng.
Ở phía bên kia tấm bản đồ, 24 giờ cuối cùng của tay Kế toán viên trong “Xứ Sở Diệu Kỳ” mang đến một trải nghiệm đối lập. Đó là lục địa nơi ánh sáng và bóng tối cùng tồn tại, nơi ý thức và vô thức va chạm vào nhau hỗn loạn. Nếu có một lời thú nhận cho cuộc đời anh trước giờ cận tử, có lẽ đó là “Ta đã sống rất ơ hờ”. Anh ngồi trong tiệm giặt là, giữa tiếng máy giặt quay và mùi xà phòng, dành những giờ quý giá cuối cùng của ý thức để quan sát một con ốc sên đang chậm chạp bò. Trong hành động đó thấp thoáng một sự chú tâm tuyệt đối, một dạng thiền định để cứu vãn cơn lơ đãng của cả một đời chăng? Con ốc sên, trong sự tồn tại nhỏ bé mong manh của nó có thứ gì đó toàn vẹn nguyên thủy. Nó mang trên mình chiếc vỏ nặng nề như một định mệnh. Nó di chuyển chậm chạp kiên trì. Ngay cái cái chậm chạp nhỏ nhắn ấy cũng đẹp. Kế toán viên bị hút vào hình ảnh ấy, giữa lúc thế giới của anh đang tan rã, còn anh thì muốn sống. Cuối cùng anh nhận ra mình muốn sống cái cuộc đời bình thường của mình đến nhường nào.
Cuộc đời không phải là một vấn đề cần được giải quyết, mà là một thực tại cần được trải nghiệm.
Søren Kierkegaard
Anh cảm nhận sự ấm áp da thịt của cô thủ thư, rồi có lẽ trong thoáng chốc nhớ ra tình yêu thực sự là gì. Anh có thì giờ để ngắm căn bếp bình lặng của mình, nơi những món đồ vô tri đại diện cho một trật tự ngầm hiểu nào đó của thế giới. Anh quan sát lâu đống quần áo trên sàn nhà giữa đêm yên vắng sau cuộc làm tình. Anh ngắm biển vào phút cuối, chua xót nhận ra “thế giới đầy những phát giác màu nhiệm”. Anh cảm nhận sự rung động trong lời ca tiễn anh vào cửa tử của Bob Dylan. Quá trình trải nghiệm hiện thực này là những gì một tâm hồn toàn vẹn, còn giữ được Cái Bóng của mình – có thể làm, dẫu muộn màng.
“In the midst of winter, I found there was, within me, an invincible summer. And that makes me happy.”
Giữa mùa đông buốt giá nhất, tôi tìm thấy bên trong mình một ngày hạ bất diệt. Chỉ riêng điều đó cũng đủ làm tôi vui.
Albert Camus
Cuộc đối thoại giữa nhân vật “Tôi” và Cái Bóng giữa lòng mùa đông buốt giá ở Thị Trấn chính là một tiến trình cần thiết, mà Carl Jung gọi là “sự hợp nhất Cái Bóng” (integration of the Shadow), bước đi cốt yếu để “cá nhân hóa” (individuation) trở nên trọn vẹn. Cái Bóng của nhân vật chính không chỉ đòi lại nỗi đau, nó đòi lại sự sống, đòi lại sự trọn vẹn, đòi lại quyền được cảm nhận “mùa hạ” bằng chính cơ thể của mình. Nhân vật “Tôi” trong Thị trấn, đại diện cho ý thức, ban đầu sợ hãi Cái Bóng. Anh sợ những ký ức mà nó mang theo. Anh đã bị sự bình yên của “mùa đông” thuyết phục. Nhưng dần dần, qua những cuộc đối thoại, anh bắt đầu nhận ra rằng thiếu đi Cái Bóng, anh chỉ là “một cái bóng của cái bóng”. Anh nhận ra rằng sự bình yên mà anh có được là một sự bình yên còn tệ hơn cái chết. Lựa chọn cuối cùng của anh – hy sinh sự bình an vĩnh cửu của mình để giúp Cái Bóng thực hiện một cuộc đào thoát gần như chắc chắn sẽ thất bại – chính là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất trên con đường hợp nhất. Anh đã nhận ra ai đã thực sự tạo ra cái Thế Giới Tận Cùng ấy, và điều đó có lẽ cũng đã khiến anh toàn vẹn, theo một cách bi tráng và đầy trách nhiệm.
Gánh nặng của tâm hồn cũng chính là nguồn cội của nghệ thuật, của tình yêu, của mọi vẻ đẹp và mọi ý nghĩa. Lựa chọn giữ lại nó, như cách nhân vật của Murakami đã làm, có lẽ chính là hành động làm người vĩ đại và dũng cảm nhất: chấp nhận mang theo cơn gió lạnh buốt của mùa đông, chỉ để được một lần nữa cảm nhận hơi ấm từ mùa hạ bất diệt bên trong.
–PHƯƠNG YẾN
PHƯƠNG YẾN 